در منتهی الیه شرقی شهر كرمان و در نزدیكی جنگل دست كاشت قائم، گنبد بزرگ و زیبایی از سنگ و گچ قرار دارد كه از جهات مختلف مورد توجه مردم كرمان و گردشگران قرار می گیرد.
این گنبد ۸ ضلعی به تمامی از سنگ است و عرض پی آن نیز در پایه به ۳ متر می رسد . در ۸ طرف آن ۸ در به عرض ۲ متر قرار گرفته كه اخیراً برای مستحكم ساختن بنا و جلوگیری از تخریب آن درگاه ها را با سنگ مسدود كرده و فقط یكی را باز گذاشته اند . البته قسمت بالای گنبد از آجر ساخته شده است و مشخص نیست كه آیا روی گنبد كاشی بوده یا خیر؟ در داخل گنبد، ظاهراً گچ بری ها و تزئین كاری هایی وجود داشته كه قسمت بالا فرو ریخته و قسمت پائین نیز تخریب شده است.
در مورد این گنبد سرپرسی سایكس در كتاب، «هشت سال در ایران» می نویسد: «از قبرستان كه رد می شوید یك ساختمان هشت ضلعی سنگی خواهید دید كه گنبدی به شكل دو هلال بر آن قرار گرفته و قطر داخل آن ۱۸ فوت و هر طرفی نیز ۱۸ فوت و نوك آن آجری و منتهی الیه آن دایره است . این محل را جبلیه می نامند و تنها ساختمان سنگی كرمان همین گنبد جبلیه است.
برخی معتقدند كه این محل مقبره زرتشتیان بوده و برخی نیز عقیده دارند كه مزار سید محمد تباشیری است كه نسبت اخیر در بعضی موارد تكذیب شده است . بدیهی است در زمانی كه این قبرستان را ویران كرده اند، سنگ این مقبره را برداشته اند و برای نما به كار برده اند . برخی این گنبد را متعلق به سلجوقیان می دانند . «جبلی» تحریف یافته كلمه «گبری» است و بر طبق قواعد اشتقاق های فارسی «گ» به «ج» بدل شده است . قدمت این گنبد را از این كلمه كه آن را گنبد «گبر» نیز گفته اند، می توان حدس زد كه شاید مربوط به پیش از اسلام باشد و از بناهای زرتشتی و گبری است، گرچه استیل آن با استیل آتشكده تطابق ندارد . از سبك معماری آن نیز استنباط می شود بنای مذكور مربوط به اواخر دوره ساسانی است كه اوائل اسلام تعمیر و مرمت شده است و یا این كه در اوایل اسلام با الهام از معماری ساسانی بناگردیده است.»
اما هرچه هست همین ناشناختگی بر مورد توجه بودن این بنا برای مردم افزوده است . اما ظاهراً پژوهشگران تاكنون تحقیق جامعی در مورد تاریخ آن نكرده اند . به هر حال، هر چند سبك این بنا بی شباهت با آثار سلجوقی نیست و نیز ویژگی های خاص معماری دوران سلجوقی كه عبارت از اتساع و استحكام و عظمت بنا است در آن نمود دارد، ولی پایه و وضع كلی بنا قدمت بیشتری را نشان می دهد و شاید یادگاری از دوران پیش از اسلام باشد كه برخی، روایات تاریخی نیز این حدس را تأیید می كند، چه این كه سازنده گنبد را ارشیر بابكان دانسته اند . ولی آتشكده شمردن این بنا به علت عدم مشابهت آن با سبك و روش این گونه آثار قابل قبول نیست. البته از روایات محلی كرمان چنین بر می آید كه سال ها پیش در یكی از زاویه های این گنبد، سنگ گوری وجود داشته كه مردم كرمان به آن علاقه داشتند و بر سر این مقبره نذر می دادند و شمع و كندر دود می كردند و نقل است كه این سنگ در سیل مهیب كرمان در سال ۱۳۳۳ شمسی از میان رفته است.
مطابق روایت دیگری قبر دانیال حكیم، مشهور به پیرمراد، در این مكان بوده و در داخل آن نیز بت هایی قرار داشته است . به طوری كه نقل می كنند، سال ها پیش از این، در دل این گنبد گنجی عظیم بود كه این روایت خود یادآور یكی از نام های آن موسوم به گنبد گنج است.
در عین حال، مردم كرمان به این نظریه نیز اعتقاد دارند كه ملات این بنا با شیر شتر ساخته شده و همین امر را علت استحكام این بنای «كم شناخته شده» می دانند.
● وضعیت فعلی
گنبد جبلیه كرمان كه در سال ۱۳۱۶ شمسی به ثبت آثار ملی رسیده، اخیراً مرمت شده و از ۳ سال قبل به عنوان موزه سنگ (كتیبه های تاریخی) كاربری یافته است . در آن می توان كتیبه هایی مانند كتیبه مسجد آبدر اشكان را بر، كوچك ترین سنگ قبر كشف شده در استان كرمان به ابعاد ۲۲*۲۶ سانتی متر، وقفنامه سنگی آتشكده قناتغستان و سنگ قبر میرزا آقاخان كرمانی را مشاهده كرد.